Zebraliśmy tu wszystko, co chcesz wiedzieć o naturalnych kamieniach, a boisz się zapytać! Są to więc minerały, skały lub substancje stałe pochodzenia organicznego, które bardzo popularnie występują w całej otaczającej nas przyrodzie. Obejmują niezwykle szeroką gamę istniejących materiałów, od powszechnych, piętrzących się na horyzoncie i pod stopami skał, takich jak granit, czy marmur, po niezwykle rzadkie i cenne, bezustannie poszukiwane kamienie szlachetne, takie jak lśniące diamenty i krwistoczerwone rubiny, wykorzystywane też od wielu wieków w tworzeniu olśniewającej biżuterii z kamieni naturalnych. Posłużymy się w dalszej części artykułu powyższym znaczeniem zwrotu „kamień naturalny”, ale dla ścisłości pamiętajmy też, że różne nauki stosują odmienne definicje dla słowa „kamień”, a nawet zmieniają jego graniczne wielkości. Na przykład w geologicznych i geomorfologicznych klasyfikacjach uziarnienia, frakcja kamieni w ogóle nie istnieje, mówi się tylko o frakcji żwiru i większej od niej frakcji głazów. Ale to temat na inny artykuł!

Kamienie dosłownie od tysiącleci budowały cywilizację człowieka. Dawały schronienie przed wiatrem i deszczem, z nich powstawała pierwsza broń, służąca do zdobywania pokarmu i obrony. Oprócz ich ogromnej wartości użytkowej, odgrywają też od lat ważną rolę w kulturze oraz w całej naszej duchowości. Każdy przecież kojarzy megalityczny Stonehenge, pochodzący z epok neolitu i brązu, czy też Moai, czyli monolityczne posągi z Wyspy Wielkanocnej, wykonane z niezwykłego tufu wulkanicznego. Minerałom oraz skałom od zawsze przypisywano magiczne właściwości, wykorzystywano je w ceremoniach religijnych, a bransoletki z kamieni naturalnych i naszyjniki z kamieni naturalnych noszono jako ochronne amulety już przed tysiącami lat. Wieszane na szyi talizmany w starożytnym Egipcie, takie jak Oko Horusa lub ankh, miały za zadanie chronić przed złymi mocami i przynosić szczęście. Do dziś zresztą wiele osób wierzy w niezwykłą, tajemniczą moc kamienia oraz chętnie korzysta z minerałów i skał w celach ozdobnych, czego dowodem jest rozwój tak niepowtarzalnych dzieł sztuki, jak misterna biżuteria z kamieni naturalnych. Czy wiemy zresztą, co - poza strukturą chemiczną przestrzennej sieci krystalicznej - zamknięte jest gdzieś głęboko we wnętrzu klejnotów zdobiących biżuterię? Czy istnieje dusza kamienia?

Tak, człowiek zawsze pragnął okiełznać i zrozumieć kamienie. O tym, że jest to zadanie niełatwe opowiada nam grecki mit o Syzyfie. Przypomnijmy, że był on królem Koryntu, który uwięził w lochach boga śmierci Tanatosa i sądził, że w ten sposób przechytrzył bogów i zapewnił sobie życie wieczne. Syzyf został za ten czyn surowo pokarany. Był zmuszony toczyć na stromą górę potężny głaz, który przed samym szczytem spadał na dół, więc wysiłek musiał być podejmowany od nowa i trwać wiecznie, cały czas od nowa. Starożytni wierzyli, że zmierzenie się z potęgą skały jest najlepszym sposobem bogów do wystawienia ludzi na próbę. Czy właśnie biżuteria z kamienia naturalnego nie jest symbolicznym okiełznaniem jego mocy? Czy obecne wykorzystanie go w budownictwie, sztuce i nauce pozwala osiągnąć już wszelkie kamienne możliwości? Przyjrzyjmy się skałom i minerałom, spróbujmy odpowiedzieć na kilka dotyczących ich podstawowych pytań.

 

W jakim wieku są kamienie naturalne?

Podobno najstarszym minerałem istniejącym na naszej planecie jest niewielki błękitny cyrkon, znaleziony w kopalni w rejonie Jack Hills, czyli paśmie wzgórz w środkowo-zachodniej Australii. Niezwykły kryształ, będący najstarszym znanym człowiekowi fragmentem skorupy ziemskiej ma niemal 4,5 miliardy lat. Niewiele od nich młodsze są gnejsy należące do kompleksu Acasta (Acasta Gneiss Complex), znajdujące się w Terytoriach Północno-Zachodnich w Kanadzie. Są to prawdopodobnie najstarsze głazy poznane przez ludzi. Geologowie w Polsce nie do końca są pewni, w jakim wieku są niektóre występujące u nas skały, a geologia zmienia się dynamicznie, jak i metody pozwalające szacować wiek gór. Tak więc do niedawna uważano, że najstarsze głazy w naszym kraju znajdują się w sudeckich Górach Sowich, szacowano ich wiek nawet na 4,5 mld lat. Teraz już wiemy, że są one znacznie młodsze. Obecny stan wiedzy pozwala uznać, że gnejsy masywu Strzelina są prawdopodobnie najstarszymi skałami w Polsce, mają około 600 milionów lat.

 

Jakie są główne cechy naturalnych kamieni?

Jest to na pewno ich naturalne pochodzenie, zaakcentowane już w nazwie. Skąd więc się biorą? Powstają w wyniku skomplikowanych procesów geologicznych, takich jak erozja, ruch płyt tektonicznych, które ocierają się o siebie i oddalają. Ogromny wpływ na pojawienie się skał i minerałów ma też działalność wulkaniczna, czyli zdolność do erupcji, polegająca na wydobywaniu się na powierzchnię Ziemi rozgrzanej lawy wraz z piroklastycznym materiałami, jak też z gazami.

Charakteryzuje je ogromna różnorodność. Nie są jednolitym tworem, ale tworzą wiele grup o wyraźnych zmiennych. Występują w potężnej gamie form, kolorów, struktur oraz właściwości. Niektóre z tych zagadnień opisaliśmy nieco niżej.

Są unikalne. Każdy kamień naturalny jest niepowtarzalny, ze względu na kształt, indywidualną historię powstania oraz skład mineralny. Poza tym, niektórych minerałów jest w przyrodzie więcej, a innych prawie w ogóle nie udaje się znaleźć. Doskonale podkreśla to jubilerstwo, bo biżuteria z kamieniami naturalnymi obejmuje na przestrzeni wieków niezliczone ilości zarówno szlifowanych, jak i surowych minerałów, tych niesamowicie rzadkich, jak i nieco popularniejszych. Czy przypadkiem właśnie nie unikalność powoduje ich popularność i wykorzystanie w złotnictwie?

 

Ile jest kamieni naturalnych na świecie?

Jeśli chodzi o ich liczbę w środowisku, to jest ona praktycznie nieskończona. Procesy geologiczne, takie jak erozja, ruch płyt tektonicznych i wulkanizm, stale tworzą jakieś nowe skały i minerały, a te z kolei ulegają rozdrobnieniu na mniejsze fragmenty, tworząc piasek, czy żwir. Ogólnie rzecz biorąc, kamienie naturalne stanowią około 72-73% całej powierzchni całej Ziemi.

Skóra Ziemi składa się głównie ze skał, które stanowią około 71% przestrzeni planety i będą to zarówno skały magmowe, osadowe, jak i metamorficzne. W skałach znajdziemy liczne minerały. Będą też występować w czystej postaci w żyłach, pegmatytach oraz innych strukturach geologicznych. Ich dokładny udział w pokryciu Ziemi jest bardzo trudny do oszacowania, ale załóżmy, że ilość minerałów może wynosić około 1–2% powierzchni planety. Margines stanowią substancje stałe pochodzenia organicznego, skupione głównie w glebach, osadach morskich i torfowiskach. Ich udział szacuje się na mniej niż 0,1%.

Skały i minerały są wszechobecne. Może jesteśmy z ich obecnością ściśle powiązani? Bo człowiek nawet podświadomie szuka kontaktu z naturą, stara się nią otaczać, a nawet dotykać. Dotyczy to nie tylko przyrody ożywionej, ale też minerałów i skał. Dlatego bransoletka z kamieni naturalnych oraz naszyjnik z kamieni naturalnych stanowią bardzo popularne ozdoby, towarzyszące człowiekowi w jego wędrówce po Ziemi od tysięcy lat. To, co wydobyte i powstałe w głębi planety przywraca nas do źródła, z którego pochodzimy, w znanym sobie i przyjaznym otoczeniu.

 

Czym się różnią od siebie kamienie naturalne?

Różnorodny jest ich skład chemiczny. Określa go obecność różnych pierwiastków i związków.

Mają różną twardość. Mierzona ona jest w skali Mohsa, która określa odporność minerału na zarysowania, odpryskiwanie i pękanie. Wartość 1 oznacza kamień najbardziej miękki, a 10 cechuje najtwardszy. Na przykład kwarc w skali Mosha ma twardość 7. Turmalin to grupa kolorowych minerałów, które w skali Mosha osiągają twardość od nieco ponad 7 do nawet 7,5, a topaz, charakteryzuje się twardością 8. Najtwardszy jest diament, który posiada w tej skali twardość 10.

Przybierają różny kolor. W skałach wynika on z obecności szerokiego spektrum minerałów lub domieszek. Same minerały zawierają zaś pierwiastki, które absorbują wybrane barwy światła widzialnego. Pełną skalę barw występujących w naturze podobno zawiera turmalin, a właściwie cała grupa minerałów o tej nazwie, będących materiałem wykorzystywanym do tworzenia unikalnej biżuterii z kamieni naturalnych.

W mniejszym lub większym stopniu wyróżnia kamienie naturalne połysk. Może więc być metaliczny, szklany, jedwabisty (półpołysk), ziemisty (zwyczajny) tłusty (woskowy), matowy i inny. Połysk zależy od współczynnika załamania światła, przezroczystości minerału, jego absorpcji, jak też od charakteru powierzchni.

Indywidualną cechą jest struktura. Określa sposób ułożenia atomów lub minerałów w materiale.

 

Jakie są rodzaje kamieni naturalnych?

Kamienie szlachetne. Rzadko spotykane, czyste, jednorodne i często przezroczyste odmiany niektórych minerałów. Charakteryzują się silnym połyskiem, niekiedy efektownym zabarwieniem, dużą trwałością i twardością powyżej 7 w skali Mohsa. Do kamieni szlachetnych należą diamenty, szmaragdy, szafiry oraz rubiny. Niezwykle popularne od tysiącleci w branży jubilerskiej, ale też bardzo drogie.

Kamienie półszlachetne. Obejmują szeroką gamę minerałów o mniejszej twardości i rzadkości niż kamienie szlachetne. Wyróżniają się wspaniałą różnorodnością kolorów, wzorów oraz posiadanych właściwości. Przykłady kamieni półszlachetnych to agat, turkus, ametyst, topaz, jak też onyks. Są też popularnym materiałem, z którego powstaje przepiękna biżuteria z kamienia naturalnego.

 

Jakie jest zastosowanie kamieni naturalnych?

Szerokie zastosowanie mają od tysięcy lat w budownictwie. Granit, marmur, piaskowiec i inne skały wykorzystywane są do budowy całych obiektów lub samych ścian, fundamentów, podłóg, okładzin, ale też innych elementów konstrukcyjnych.

Dzięki kamieniom naturalnym rozwija się dziedzina sztuki, czyli rzeźba i kamieniarstwo. Ręcznie rzeźbione z kamienia naturalnego posągi, rzeźby i elementy dekoracyjne są od wielu wieków cenione za swoją trwałość i piękno. To właśnie rzeźby są głównym zachowanym typem wspaniałej sztuki Grecji starożytnej. Obecnie wyróżnia się ze względu na przeznaczenie rzeźbę portretową, wotywną, kultową, pomnikową, a nawet ogrodową oraz plenerową.

Świat nauki również zagospodarował kamienie naturalne. Krzem i german stanowią podstawę nowoczesnej elektroniki. To główny budulec tranzystorów, jak też układów scalonych, które wykorzystuje się w smartfonach, czy w komputerach. Ze względu na piezoelektryczne właściwości, kryształy kwarcowe wykorzystuje się w zegarkach i pozostałych urządzeniach pomiarowych czasu. Drgania kryształu o stabilnej częstotliwości zapewniają dokładne wyliczenie czasu. Kalcyt oraz fluoryt mają zastosowanie przy produkcji soczewek o niskiej dyspersji i pryzmatów. Decyduje o tym ich zdolność do refrakcji oraz rozszczepiania światła. Spotkamy je w optycznych instrumentach naukowych, aparatach fotograficznych, teleskopach, a nawet w okularach. Przepiękne rubiny i szafiry służą jako ośrodki laserowe, kiedy wzbudzane promieniowaniem emitują skoncentrowane wiązki światła, stosowane w laserach medycznych, przemysłowych oraz naukowych.

Minerały to jubilerstwo, czyli rzemiosło artystyczne, znane też pod pojęciem złotnictwa. Kamienie szlachetne i półszlachetne oprawiane są w biżuterię, dodając jej blasku i wartości. Pierścionek, kolczyk z kamieni naturalnych, czy naszyjnik z kamieni naturalnych stanowią doskonały i popularny przykład na dekoracyjne wykorzystanie różnych minerałów. Biżuteria z kamieni naturalnych towarzyszyła wszystkim ludzkim kulturom, nosiły ją zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Była świadectwem prestiżu, roli społecznej i stylu jej właścicieli. Pozwala wyrazić indywidualizm, upodobania i charakter noszących ją osób, akcentować ich wyrachowanie i kreatywność. Nasza obecna pluralistyczna i otwarta globalna kultura z wyraźnym zacieraniem się ról płciowych oraz klarowną wolnością wypowiedzi artystycznej, prowadzi świat do epoki nowego renesansu biżuterii z kamieni naturalnych. Co najważniejsze, kiedyś dekoracyjne ozdoby służyły tylko bardzo wąskiej grupie społecznej. Obecnie wyroby jubilerskie są powszechnie dostępne dla każdego, co wiąże się z różnorodnością używanych na rynku materiałów i ich fantazyjnym wykorzystaniem.

Skały i minerały odnalazły się nawet w terapii. Litoterapia wykorzystuje kamienie naturalne w zabiegach mających na celu przywrócenia równowagi energetycznej człowieka, czy też poprawy jego samopoczucia. Bazuje ona na całościowym podejściu do skomplikowanego organizmu człowieka. W różnych formach terapeutycznych znalazły zastosowanie surowe minerały, czy odłamki skał, ale też biżuteria z kamieniami naturalnymi. Okazuje się, że zbawienne według tej metody może być noszenie na nadgarstku energetyzującej nas bransoletki z kamienia naturalnego. Litoterapia była popularna w jakiejś formie już w starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie. Z kolei holenderski naukowiec w XVIII wieku twierdził, że zawinięcie minerału turmalinu w jedwabną chustę, a potem przyłożenie go do rozgorączkowanego policzka dziecka zatrzyma niechybny rozwój choroby, a także pomoże maleństwu zasnąć.

Pamiętaj jednak, że litoterpia traktowana jest jako praktyka medycyny niekonwencjonalnej, czy też medycyny alternatywnej i jako taka nie jest absolutnie uznawana przez nurt akademicki w kategoriach pełnoprawnej nauki. Jeśli chcesz oddać się terapii przy pomocy kamieni naturalnych, to robisz to całkowicie na własną odpowiedzialność.

 

Czym jest biżuteria z kamieni naturalnych?

Naszyjnik z kamieni naturalnych, czy też bransoletka z kamieni naturalnych oczarowywała człowieka, który od tysiącleci doszukiwał się piękna w otaczającym go świecie przyrody. Od czasu zapomnianych starożytnych cywilizacji, aż po dzisiejszy współczesny styl życia, kamienie naturalne w biżuterii odgrywały ogromną rolę, zarówno symbolizując status społeczny ich właściciela, jego wyrafinowanie, moc ducha oraz dobitnie wyrażały osobiste potrzeby oraz preferencje.

Nie bez znaczenia był ogromny związek pomiędzy klejnotami, a światem zjawisk nadprzyrodzonych. Szamani i kapłani, słudzy często już zapomnianych bogów, wierzyli, że niektóre ozdoby noszone na ciele i ubraniu ułatwiają im połączenie się z jakąś formą najwyższej mocy. Boskie namaszczenie otrzymywane za sprawą biżuterii z kamieni naturalnych ewoluowało wręcz do rangi symbolu. W trakcie koronacji, Karol III w Opactwie Westminsterskim w Londynie otrzymał insygnia królewskie, czyli koronę św. Edwarda, jabłko królewskie oraz berło, wszystkie zdobione różnorodnymi, pięknymi kamieniami szlachetnymi. 

W dzisiejszych czasach, kiedy najróżniejsze style kulturowe mieszają się bezustannie ze sobą, biżuteria z kamieni naturalnych jest wyrazem indywidualizmu oraz osobistego stylu. Jest niezwykle obszerna w swojej formie i wzbudza zainteresowanie obu płci, bo sposobem akceptowalnej samorealizacji staje się przecież noszenie przez mężczyzn artystycznego kolczyka z kamieni naturalnych lub zgrabnej bransoletki z kamieni naturalnych.

 

Jakie są przykłady kamieni naturalnych?

Diament. Najtwardszy naturalny minerał na Ziemi, znany ze swojej brylantowej dyspersji światła i wykorzystywany w biżuterii od wieków. Stracony na gilotynie Antoine Lavoisier zdążył przed śmiercią spalić diament pod szklanym kloszem, stosując do tego tylko promienie słoneczne skupione przy użyciu soczewki. Tak udowodnił, że diament jest po prostu czystym węglem.

Kwarc. To zaraz po skaleniach najczęściej występujący minerał na Ziemi. Kiedyś różne odmiany kwarcu były traktowane jako oddzielne minerały. Jednak pod koniec XVIII wieku pochodzący ze Szwecji chemik Torbern Olof Bergman odkrył, że są to te same chemiczne substancje. Kwarc różowy cieszy się zainteresowaniem kolekcjonerów, jako kamień ozdobny. W jubilerstwie wykonywane są z niego wisiorki, naszyjniki, czy broszki.

Szmaragd. Zielony kamień szlachetny z rodziny beryli, ceniony za intensywną barwę i używany w biżuterii od starożytności, chociaż wówczas nazwa „szmaragd” obejmowała wszystkie odkryte minerały posiadające zielone zabarwienie.

Granit. Najpospolitsza skała magmowa na świecie. Zbudowany jest z kwarcu, skalenia potasowego, plagioklazu oraz biotytu.

Rubin. Czerwony kamień szlachetny z rodziny korundów, znany ze swojej żywej barwy i kojarzony z miłością i namiętnością. Posiada zdolność fluorescencji, a emitowane przez rubin światło osiąga barwę karminowoczerwoną.

Ametyst. Kamień półszlachetny, odmiana kwarcu, ceniona za głębokie kolory - fioletowy, purpurowy lub purpurowo fioletowy. Tworzy kryształy mające pokrój słupkowy, nieco rzadziej igiełkowy.

Granat. Grupa minerałów o zróżnicowanej kolorystyce, znana ze swojej twardości i trwałości. Nazwa kamieni ma wskazywać na zachodzące podobieństwo pomiędzy nimi, a ziarenkami owocu granatu.

Szafir. Niebieski kamień szlachetny z rodziny korundów, ceniony za swoją głęboką barwę, w wielu kulturach kojarzony z mądrością i prawdą. Najrzadszą oraz najdroższą odmiana jest padparadscha, występująca w kolorach od różowego do pomarańczowego. Słowo „padparadscha” pochodzi z syngaleskiego i oznacza „kwiat lotosu”. Bardzo ceniony dodatek w biżuterii z kamieni naturalnych.

Tanzanit. Rzadki fioletowy kamień szlachetny z rodziny zoizytów, znany ze swojej żywej barwy i pleochroizmu, polegającego na zmianie koloru kamienia w zależności od kąta patrzenia na niego. Kamień spopularyzował się przede wszystkim za sprawą biżuterii noszonej przez aktorkę Elizabeth Taylor. To kruchy minerał, czasami niektóre okazy po oszlifowaniu charakteryzuje efekt kociego oka.

Turmalin. Ogromna grupa minerałów krzemianowych. To najbardziej kolorowe na świecie kamienie. Mają właściwości piroelektryczne i podobnie, jak tanzanit, często charakteryzuje je pleochroizm. Wykorzystywany coraz powszechniej w biżuterii z kamieni naturalnych.

Akwamaryn. Niebiesko-zielony kamień szlachetny z rodziny beryli, ceniony za spokojną barwę, na ogół kojarzony ze spokojem i równowagą. Nazwa powstała z połączenia dwóch łacińskich słów, mianowicie „aqua marina”, które tłumaczy się jako „woda morska”.

Topaz. Żółty kamień szlachetny z rodziny krzemianów glinowo-glinowych, znany ze swojej żywej barwy, która wnosi optymizm i szczęście. Minerał wykształca kryształy pręcikowe albo słupkowe, narosłe albo wrosłe, występuje w skupieniu ziarnistym, promienistym, jak też zbitym.

Cytryn. Żółta odmiana kwarcu, ceniona za ciepłą barwę. Popularny w litoterapii. Można znaleźć tak zwane ametryny, będące odmianą kamienia, który w części jest cytrynem, a w części ametystem, ametryn charakteryzuje żółto-fioletowa barwa.